Odluke koje će biti donesene u vezi Kosova determinisaće da li je zajednička vanjska politika Evrope tek stremljenje ili realnost

Ian Bancroft

Guardian
Novembar 17, 2007 

Jačanje vanjske i bezbjednosne politike Evropske unije zahtjeva takav pristup zemljama zapadnog Balkana, a naročito Kosovu, koji bi jasnije odrazio savremeno shvatanje autonomije i suvereniteta.

Završetak razgovora o statusu Kosova zakazan je za 10. decembar, kada će Trojka u sastavu Rusije, EU i SAD podnijeti izvještaj Generalnom sekretaru UN-a, Ban Ki-munu. Nekoliko zemalja članica EU protive se nezavisnosti Kosova koju Sjedinjene Države snažno podržavaju, dok Rusija prijeti da će vetom spriječiti svako nametanje rješenja. Ukoliko kosovski Albanci 10. decembra ili nakon toga datuma unilateralno proglase  nezavisnost, posljedice će se osjetiti ne samo na zapadnom Balkanu, već i unutar granica same EU i dalje.

Zaključak Evropske strategije bezbjednosti 2003. godine bio je da kredibilitet vanjske politike EU "zavisi od konsolidacije evropskih dostignuća" na Balkanu. Kako bi spriječila dalji gubitak povjerenja, Evropa mora jasno definisati suštinu svoje Zajedničke vanjske i bezbjednosne politike koja je u nastanku. Kako bi to učinila, EU se mora osvrnuti iznutra, te spolja projektovati one novitete vezane za autonomiju i suverenitet koji su omogućili nastajanje i razvoj evropskog modela.

Nakon neuspjeha da se suoči sa raspadom Jugoslavije, Zajednička vanjska i   bezbjednosna politika EU ponovno se nalazi pred testom usljed dešavanja u regionu.  Govoreći o neuspjesima zajedničke bezbjednosne politike početkom 1990-tih, Kris Paten, bivši Komesar EU za vanjske odnose, opazio je sljedeće: „ Kako se Jugoslavija rasparčavala, Evropa je zbog svoje neujedinjenosti uglavnom bila nemoćna. Neke od članica su po svaku cijenu željele sačuvati cjelovitu Jugoslaviju, neke su željele rukovoditi tim razilaženjem, dok su neke, pak, smatrale kako je najbolje da se držimo izvan cijele te zbrke.“

Ove su riječi itekako prikladne u vezi sa Kosovom danas. Nekoliko zemalja članica EU, naročito Grčka, Španija, Kipar, Rumunija i Slovačka odbijaju prihvatiti čak i uslovnu nezavisnost, strahujući da bi taj presedan imao štetne implikacije po njihovu unutrašnju politiku. To se odnosi na Baskijce i Katalonce u Španiji, Kipar i Tursku Republiku Sjeverni Kipar koja još nije stekla međunarodno priznanje, te Rumuniju i Slovačku, od kojih svaka ima mađarsku manjinu. I dok pojam „konstruktivne uzdržanosti“ u Vijeću Ministara EU zaobilazi navedenu potrebu za jedinstvom po pitanjima vanjske politike EU, ovakve podjele potkopavaju snagu ujedinjenog evropskog glasa. Izostanak donošenja rezolucije o nezavisnosti Kosova od strane Vijeća bezbjednosti UN-a samo će dodatno podstaknuti razilaženje u stavovima i podjelu.

Rusija je već iskoristila ove podjele unutar Evrope kako bi dodatno naglasila negativne posljedice koje bi odluka u korist nezavisnosti mogla imati na oblasti Abkazije i Južne Osetije u Gruziji, ili na separatističku oblast Transdnjistriju u Moldaviji.  Iako je stanovište Rusije prvenstveno motivisano geopolitičkim, regionalnim i domaćim konsideracijama, te unatoč upornom insistiranju diplomata na tome da je Kosovo jedinstven slučaj bez budućeg presedana, teško je vidjeti kako će nezavisnost doprinijeti bilo čemu osim što će rasplamsati još veće tenzije u regiji. Kako istočna Evropa postaje sve značajnija sfera interesa EU, sposobnost Unije da posreduje u sukobima u istočnoj Evropi u znatnoj će mjeri determinisana odlukama koje će donijeti u vezi sa Kosovom.

U cijeloj regiji postoji bojazan da će odluka u korist nezavisnosti dodatno destabilizovati zapadni Balkan, naročito Bivšu Jugoslovensku Republiku Makedoniju (BJRM), gdje se napetost između albanske i makedonske zajednice ne stišava i pored na sva usta hvaljenog Ohridskog sporazuma iz 2001. godine, kao i na Bosnu i Hercegovinu. Dok diplomate insistiraju kako su Kosovo i BiH odvojena pitanja, a Visoki predstavnik u BiH Miroslav Lajčák naglašava kako je svako povezivanje ta dva slučaja vještački izvedeno, odluka u korist nezavisnosti će samo dalje antagonizovati pitanja autonomije i samoopredjeljenja na zapadnom Balkanu, sa ozbiljnim implikacijama po stabilnost i bezbjednost u regiji. Tvrdnja da je Kosovo poslednje nerazriješeno teritorijalno pitanje na zapadnom Balkanu mogla bi se pokazati donekle aspirativnom. Odigravši značajnu ulogu u rađanju Evropske bezbjednosne i odbrambene politike, kao glavnog elementa Zajedničke vanjske i bezbjednosne politike, zapadni Balkan bi sada mogao imati ključnu ulogu u njezinom nestanku.

Prema riječima Havijera Solane, Visokog predstavnika EU za vanjsku i bezbjednosnu politiku, Zajednička vanjska i bezbjednosna politika se “odnosi na sposobnost EU da djelotvorno projektuje sopstvene vrijednosti i interese, suštinu svog političkog identiteta izvan sopstvenih granica“. Razvoj EU označen je brojem noviteta koji su redefinisali i doveli u pitanje prevladavajuća shvatanja suverenosti i autonomije. Uporedo sa evropskim integracijama i širenjem ideje „evropeizacije“, kroz cijelu Evropu se širi i ideja regionalizma - „Evrope regija“, „Jedinstva u različitosti“. Kroz evoluciju Evropske unije, regije i regionalna politika su zauzimale središnje mjesto u promovisanju veće društvene, političke i ekonomske povezanosti, zasnovane na principima subvencija, proporcionalnosti i potrebe. Sporazum o evropskoj ekonomskoj oblasti, u međuvremenu, omogućava Norveškoj, Islandu i Lihtenštajnu da učestvuju u unutrašnjem tržištu Evropske unije iako nisu zemlje članice, ističe fleksibilnost Evropske unije u uspostavljanju integrativnih odnosa sa vanjskim partnerima.

Ukoliko će Zajednička vanjska i bezbjednosna politika EU biti vanjska projekcija „suštine evropskog političkog identiteta“, kao što je Solana naglasio, tada  će sposobnost EU za inovacijom u omogućavanju i integrisanju različitosti biti ta koja će se projektovati „djelotvorno i izvan njenih granica“. Tek tada će Evropa biti u mogućnosti dagalvanizuje podršku medu sopstvenim članicama, naročito onima sa legitimnim i razumljivim brigama o presedanu koji bi nezavisnost imala po njihov teritorijalni integritet, te  će moći izgraditi platformu za posredovanje u budućim konfliktnim situacijama.

Što se tiče Kosova, razgovore o nezavisnosti potrebno je zamijeniti razgovorima o širem stepenu autonomije i specijalnim odnosima sa EU – uključujući razmještanje evropskih bezbjednosnih i odbrambenih snaga koje bi pomogla „u razvoju efektivnih, pravednih i reprezentativnih institucija koje počivaju na zakonu prava“ - potvrđujući time predanost EU principu složenog, višeslojnog, zajedničkog i ograničenog suvereniteta.

Primjena ovih principa u vezi sa Kosovom će osnažiti mir i stabilnost u cijeloj regiji, te istovremeno i proces proširivanja oslabljen prezasićenošću Unije novim članicama. Iako zemlje zapadnog Balkana ostaju potencijalne članice EU, sama privlačnost članstva nije dovoljna kako bi narodi i političari zaboravili ili ignorisali pitanja autonomije i samoopredjeljenja. Podržavanjem nezavisnosti Kosova od Srbije, te istovremenim insistiranjem da i jedno i drugo imaju zajedničku evropsku budućnost čini se donekle kontradiktornim i nedosljednim. U odsustvu rezolucije Vijeća bezbjednosti kojom bi se dodijelila nezavisnost, pojedinačne zemlje bi na bilateralnoj osnovi morale priznati unilateralno proglašavanje nezavisnosti od strane kosovskih Albanaca. A kao takav, status Kosova ostaće u labirintu - priznat od strane nekih, ali ne od svih zemalja EU.

Ono što je naročito došlo do izražaja kroz dešavanja vezana za Kosovo jeste prevladavajuća slabost Zajedničke vanjske i bezbjednosne politike Evropske unije. Podjele oko statusa Kosova potkopale su ovaj ključni aspekt evropskog projekta, dalje šteteći ugledu Evropske unije po pitanjima vanjske politike. Ako EU želi izbjeći nemoć kakvu je pomenuo Kris Paten, onda mora definisati svoju vanjsku politiku u smislu „suštine svog političkog identiteta“. U tom slučaju, Kosovo ima potencijal da bude odlučujuće pitanje za definisanje Zajedničke vanjske i bezbjednosne politike EU. Ukoliko se Evropa želi nametnuti kao pouzdan globalni igrač, tada njena vanjska i bezbjednosna politika mora odražavati i projektovati one sastavne novitete vezane za autonomiju i suverenitet koje su definisale i omogućile evoluciju evropskog modela. U vezi sa Kosovom, to podrazumijeva zagovaranje široke autonomije i specijalnih odnosa sa EU. Odluke koje budu donesene u vezi Kosova imaće dugotrajan efekat u determinisanju da li Zajednička vanjska i bezbjednosna politika predstavljaju stremljenje ili realnost za EU, retoričko ili aktivno, simbolično ili eksplicitno.

(za www.6yka.com prevela i prilagodila Mirjana Kosić)